Mistik Mi ? Agnostik Mi ? Paranoyak Mı ? Dindar Mı ? JUNG’UN SIRRI NEYDİ?

Jung Mistik miydi, Paranoyak mı?

Bir insanın Tanrı’dan söz etmesi onu dinci mi yapar ? Bilinçdışını araştırması onu mistik, aklın sınırlarını sorgulaması ise onu irrasyonel yapar mı? Peki, modern psikiyatrinin kurucularından biri insan ruhunun karanlık bölgelerine iniyor. Üstelik alışılmış gerçeklik anlayışını sarsan deneyimlerden söz ediyor. O hâlde onu hangi kategoriye yerleştirmeliyiz?

Carl Gustav Jung, yaşamı boyunca tam da bu soruların gerilim alanında durdu. Kimi onu mistisizme kapılmakla, kimi dine fazla yaklaşmakla, kimi de bilinçdışının derinliklerinde tehlikeli bir yolculuğa çıkmakla suçladı. Oysa Jung’un düşüncesini anlamak için onu hazır etiketlerden birine yerleştirmekten çok, bu etiketlerin neden ortaya çıktığını sorgulamak gerekir.

Jung’un asıl meselesi Tanrı’nın varlığını kanıtlamak ya da bir inanç sistemini savunmak değildi. Onun araştırdığı, insanın dinsel imgelerle, rüyalarla, mitlerle ve kendi aklını aşan psişik deneyimlerle kurduğu ilişkiydi. Onun için ilk soru, bu deneyimlerin metafizik açıdan doğru olup olmadığı değildi. Mesele, insan ruhunda nasıl bir gerçeklik kazandıkları ve yaşamı nasıl dönüştürdükleriydi.

Peki, bu yaklaşım Jung’u mistik mi yapıyordu? Yoksa onu insan ruhunun henüz yeterince anlaşılmamış bölgelerini araştıran bir psikiyatr olarak mı düşünmeliydik? Tanrı’ya ilişkin sözleri ne anlama geliyordu? Bilinçdışıyla yüzleşmesi bir ruhsal çözülmenin işareti miydi, yoksa psikolojisinin temel taşlarını döşeyen yaratıcı bir kriz mi?

Jung Mistik miydi? Önce Etiketleri Bırakmak

Belki de Jung’u anlamanın ilk koşulu, onu hemen bir yere yerleştirme ihtiyacımızdan vazgeçmektir. Çünkü bazen bir düşünürü anlamak, onun kim olduğunu ilan etmekle değil, bizi kendi gerçeklik anlayışımızı sorgulamaya zorlayan sorularını ciddiye almakla başlar.

Jung; ne bir tarikat kurucusu, ne bir din savunucusu, ne de soyut felsefelerle avunan bir mistiktir. Jung, kendi döneminde ona yakıştırılan, yapıştırılan bu etiketleri bir acizliğin ürünü olarak değerlendirir. Rasyonel zihin, kavrayış sınırını aşan bir olguyla karşılaşınca bu acizliğe ve etiketleme telaşına düşer.

Bunun için kendi metinlerinde (CW 11: Psychology and Religion, CW 8: The Structure and Dynamics of the Psyche, CW 18: The Symbolic Life ve mektuplarında) kendini nasıl konumlandırdığını ve bu suçlamaların arkasındaki psişik gerçekliği açıkça ortaya koyar:

1. Jung Mistik miydi, “Mistik” Değil, Katıksız Bir Ampiristim (CW 11, §1–10 & Letters Vol. 1)

Beni “mistik” olarak yaftalayanlar, genellikle bir hekim olduğumu ve masamda oturan yüzlerce somut, acı çeken, kanlı canlı vaka üzerinden konuştuğumu unuturlar.

• Ben Tanrı’nın doğasını, cenneti ya da metafizik bir dünyayı ispatlamaya kalkışmadım.
• Benim incelediğim şey metafizik değil, psişik olgudur (psychic reality). İnsan zihninin binlerce yıldır ürettiği dinsel imgeler, rüyalar, tanrı tasavvurları ve simyasal vizyonlar psişede nesnel birer gerçeklik olarak mevcuttur.
• Bir şizofren ya da bir rahip, rüyasında ışık saçan bir figür görebilir. Bu figür onun tüm sinir sistemini, davranışını, kan basıncını değiştirebilir. Öyleyse bu, bir bakteriyoloğun mikroskop altında gördüğü basilden daha az “gerçek” değildir.
• Psişik deneyimi yok sayıp ona “uydurma” diyen kör pozitivizme karşı çıktığım için bana mistik dediler. Oysa ben sadece psişenin ham, inkâr edilemez olgularını (facts) kaydeden bir doğa bilimciyim.

2. “Agnostik” miyim? (1959 BBC ‘Face to Face’ Mülakatı)

Bana “Tanrı’ya inanıyor musunuz?” diye sorulduğunda verdiğim yanıt basitti:

“İnanmak zor… İnanmıyorum; biliyorum.” (“I don’t believe, I know.”)

• Bu söz bir inanç ya da dogma iddiası değildir; tam tersine, kör inancın (blind faith) reddidir. İnanç, elinde kanıtı olmayan birinin bir iddiaya zorla tutunmasıdır.
• Bilmek ise doğrudan bir psişik deneyimden geçmektir. İnsanın kendi bilinçdışının derinliklerinde Benlik (Self) arketipiyle, o karşı konulamaz sarsıcı güçle (numinosum) çarpışması, tartışma götürmez bir deneyimdir.
• Felsefi bir agnostisizmim yoktur; psişenin otonom, egoyu aşan ve dönüştüren bir güce sahip olduğunu klinik olarak biliyorum.

3. “Dinci” miyim? Kilise ile Çatışma (CW 11: Answer to Job)

Dinciler beni bir inançsız ve kafir, materyalistler ise dinci olarak gördü. Her iki tarafın da beni düşman bellemesi tam olarak nerede durduğumu gösterir:

• Dogmatik dinleri, insanın sahici ruhsal deneyim yaşamasını engelleyen birer savunma mekanizması olarak gördüm. İnsanlar Tanrı ile doğrudan karşılaşmanın yaratacağı dehşetten kaçmak için kiliseler, dogmalar ve katı kurallar inşa ederler.
• Cevap Eyüp’e (Answer to Job) kitabımı yazdığımda kilise çevreleri ayağa kalktı. Çünkü ben Tanrı imgesinin içindeki karanlığı, gölgeyi ve kötülük problemini (privatio boni yanılsamasını) masaya yatırdım. Tek taraflı, steril bir “iyilik” masalına asla inanmadım.

4. “Paranoyak” mıyım? Bilinçdışıyla Yüzleşme (Liber Novus / The Red Book)

Freud ile yollarımı ayırdıktan sonra (1913–1919) bilincimin altındaki kapaklar açıldı ve vizyonlar hücum etti. Dışarıdan bakan bir psikiyatr bana kolaylıkla şizofrenik ya da paranoyak bir çöküş teşhisi koyabilirdi.

• Ama aradaki fark şuydu: Ben o fırtınanın içinde kaybolmadım. O karanlığa bir ampirist gibi indim, o imgelerle konuştum, onları çizdim. Sonra hepsini kayıt altına aldım ve egonun sınırlarını koruyarak geri döndüm.
• Paranoyak, bilinçdışı içeriğin esiri olan ve onu dış dünyaya komplo olarak yansıtan kişidir. Ben ise o içeriğin bir projeksiyon değil, insan psişesinin nesnel arketipsel mirası olduğunu kanıtlayıp bilince entegre ettim.

5. “Spiritüel” miyim?

Spiritüellikten kimileri tütsüler yakmayı, her şeyin “enerji ve sevgi” olduğunu zanneden New Age sığlığını anlar. Acıdan kaçan tatlı su felsefelerini de öyle. Eğer kastedilen buysa, ben bunun tam zıddıyım.

• Benim baktığım yer insanın en karanlık çamuru, kokuşmuşluğu (putrefactio), gölgesi, kibri ve psişik kanamalarıdır.
• “Hiçbir ağaç, kökleri cehennemin en derin yerine uzanmadıkça cennete varamaz” derken ne kadar amansız bir gerçeklikten bahsettiğimi anlayanlar bilir.

Özetle: bizde onun dilinden şunu söyleyebiliriz. Jung Mistik miydi, Paranoyak mı? Hayır !!!

” Ben ne bir azizim ne de bir büyücü. Ben, insanın rasyonel kibrinin altında bastırıp unuttuğu o devasa, karanlık ve numinoz psişik okyanusu bir hekim titizliğiyle haritalandırmaya çalışmış bir psikiyatrım. Akıl beni anlamadığında hurafeye sığınmakla suçlar; oysa ben sadece aklın kendi yarattığı hapishanenin sınırlarını gösterdim.”

Size göre Jung nasıl bir insandı ?